Sygnalista w podmiocie leczniczym – kto i kiedy podlega ochronie?

Od 25 września 2024 roku obowiazują przepisy nowej ustawy z 14.06.2024 r. o ochronie sygnalistów (dalej: u.o.s.). Ustawa implementuje do polskiego prawa Dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 z 23 października 2019 r. (tzw. dyrektywa o sygnalistach). Regulacje te wprowadzają obowiązek wdrożenia procedur zgłaszania naruszeń w ramach organizacji – w tym także w podmiotach leczniczych, niezależnie od ich formy prawnej (podmioty publiczne i prywatne).

W artykule wyjaśniamy:

· Kto w placówkach medycznych może zostać uznany za sygnalistę?

· Jakie warunki musi spełnić zgłoszenie, by zapewnić ochronę sygnalistom?

· Kiedy ochrona nie przysługuje?

—

Kogo obejmuje obowiązek wdrożenia procedur sygnalisty w placówkach medycznych?

Zgodnie z art. 23 ustawy o działalności leczniczej (u.d.l.) oraz przepisami u.o.s. każda organizacja, w której pracuje co najmniej 50 osób, musi wdrożyć system obsługi zgłoszeń o nieprawidłowościach. Przy ustalaniu, czy dana placówka medyczna przekracza próg 50 osób, należy wziąć pod uwagę nie tylko pracowników etatowych, ale i:

· osoby zatrudnione w ramach umów cywilnoprawnych (np. tzw. „kontrakty” lekarskie),

· wolontariuszy i stażystów, jeżeli wykonują pracę w sposób ciągły,

· pracowników tymczasowych.

W praktyce oznacza to, że nawet placówki, które formalnie zatrudniają niewielu pracowników na etat, ale współpracują z licznymi lekarzami na umowach cywilnoprawnych czy z personelem kontraktowym, będą obowiązane do wdrożenia procedur chroniących sygnalistów.

—

Kto może być sygnalistą w podmiocie leczniczym?

Sygnalistą jest osoba, która zgłasza naruszenia prawa (w tym prawa unijnego i krajowego) związane z działalnością danej organizacji. Polskie przepisy (art. 4 u.o.s.) wprowadzają szeroki katalog osób uprawnionych do otrzymania statusu sygnalisty. W kontekście placówek medycznych należą do nich m.in.:

1. Pracownicy w rozumieniu Kodeksu pracy (w tym osoby zatrudnione na podstawie powołania, wyboru, mianowania czy spółdzielczej umowy o pracę).

2. Pracownicy tymczasowi – coraz częściej spotykani w szpitalach i przychodniach.

3. Osoby współpracujące na podstawie umów cywilnoprawnych (tzw. kontrakty), w tym lekarze prowadzący indywidualne praktyki lekarskie.

4. Przedsiębiorcy, którzy świadczą usługi na rzecz podmiotu leczniczego (np. lekarze świadczący usługi w ramach własnej działalności).

5. Wspólnicy i akcjonariusze placówki medycznej, zwłaszcza gdy działa ona w formie spółki prawa handlowego.

6. Członkowie organów osób prawnych (np. członkowie zarządu spółki, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej). Dotyczy to zarówno placówek publicznych, jak i niepublicznych.

7. Prokurenci (szczególna forma pełnomocnictwa, często spotykana w spółkach kapitałowych).

8. Osoby świadczące pracę pod nadzorem wykonawcy, podwykonawcy lub dostawcy (np. w firmach kateringowych, outsourcingowych itp.).

9. Praktykanci, stażyści, wolontariusze świadczący pracę w placówkach medycznych.

10. Funkcjonariusze służb i żołnierze, jeżeli pełnią służbę w strukturach podmiotów leczniczych (sytuacje raczej wyjątkowe).

11. Kandydaci do pracy (na etat czy w formie kontraktu), jeśli uzyskali informację o naruszeniu w trakcie rekrutacji.

12. Byli pracownicy lub byli współpracownicy, o ile informacja o naruszeniu pochodzi z czasu zatrudnienia/współpracy.

Ważne: Pacjent zgłaszający nieprawidłowości z reguły nie uzyskuje statusu sygnalisty, jeśli nie świadczy pracy ani nie pełni innej funkcji związanej z placówką medyczną.

—

Warunki uzyskania ochrony jako sygnalista

Aby osoba zgłaszająca naruszenie (tzw. raportująca) mogła skorzystać z ochrony przed działaniami odwetowymi, musi łącznie spełnić kilka warunków:

1. Informacja pozyskana w kontekście pracy – sygnalista dowiedział się o nieprawidłowości, wykonując pracę, praktykę czy inną działalność w placówce.

2. Dobra wiara (art. 6 u.o.s.) – osoba zgłaszająca ma uzasadnione podstawy sądzić, że informacje są prawdziwe i dotyczą faktycznego naruszenia prawa. Zgłaszanie w złej wierze (świadome podawanie fałszywych informacji) zagrożone jest surowymi sankcjami karnymi.

3. Właściwy kanał zgłoszenia – zgłoszenie powinno trafić przez jeden z dopuszczalnych kanałów:

o wewnętrzny (do wyznaczonej komórki/pełnomocnika ds. compliance w placówce),

o zewnętrzny (do Rzecznika Praw Obywatelskich lub właściwego organu),

o ujawnienie publiczne (w określonych sytuacjach, np. gdy grozi natychmiastowe niebezpieczeństwo lub brak reakcji ze strony organów).

—

Wyjątki: kiedy ochrona nie przysługuje?

Art. 5 u.o.s. przewiduje sytuacje, w których przepisy o sygnalistach nie mają zastosowania. Dla podmiotów leczniczych szczególnie ważne jest wyłączenie stosowania ustawy w odniesieniu do tajemnicy zawodowej. Jeżeli zgłaszający, przekazując informacje, narusza np. tajemnicę związaną z wykonywaniem zawodu medycznego, wówczas nie przysługuje mu ochrona.

Unijna Dyrektywa 2019/1937 mówi o „tajemnicy medycznej” (motyw 26), obejmującej poufne relacje między personelem medycznym a pacjentem. Polska ustawa posługuje się natomiast pojęciem „tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodów medycznych”, co rozciąga ochronę na wszystkie zawody medyczne. W efekcie lekarz, pielęgniarka czy farmaceuta nie mogą bezpodstawnie ujawniać poufnych danych pacjentów i jednocześnie powoływać się na status sygnalisty.

—

Podsumowanie

· Od 25.09.2024 r. placówki medyczne muszą dostosować się do nowych przepisów o ochronie sygnalistów, jeżeli zatrudniają (lub współpracują) z co najmniej 50 osobami.

· Status sygnalisty w podmiocie leczniczym przysługuje bardzo szerokiej grupie osób, w tym pracownikom, lekarzom na kontrakcie, wolontariuszom czy członkom zarządu.

· Osoba zgłaszająca musi kierować się dobrą wiarą i przekazać informację uzyskaną w ramach relacji zawodowej z placówką.

· Tajemnica zawodowa (tajemnica medyczna) stanowi kluczowe ograniczenie – nie można powoływać się na bycie sygnalistą, jeśli oznacza to naruszenie tajemnicy lekarskiej, pielęgniarskiej czy innej.

Dostosowanie procedur wewnętrznych do nowych wymogów oznacza szereg wyzwań organizacyjnych: stworzenie odpowiednich kanałów zgłoszeń, szkolenie personelu, a także wyznaczenie osób/komórek odpowiedzialnych za weryfikację i obsługę zgłoszeń. Wdrożenie rozwiązań zgodnych z u.o.s. jest jednak niezbędne dla bezpieczeństwa samej placówki (unikanie sankcji, zapewnienie transparentności) oraz dla gwarancji, że osoby zgłaszające realne naruszenia prawa będą objęte skuteczną ochroną.