Od 25 września 2024 roku obowiazują przepisy nowej ustawy z 14.06.2024 r. o ochronie sygnalistów (dalej: u.o.s.). Ustawa implementuje do polskiego prawa Dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 z 23 października 2019 r. (tzw. dyrektywa o sygnalistach). Regulacje te wprowadzają obowiązek wdrożenia procedur zgłaszania naruszeń w ramach organizacji – w tym także w podmiotach leczniczych, niezależnie od ich formy prawnej (podmioty publiczne i prywatne).
W artykule wyjaśniamy:
· Kto w placówkach medycznych może zostać uznany za sygnalistę?
· Jakie warunki musi spełnić zgłoszenie, by zapewnić ochronę sygnalistom?
· Kiedy ochrona nie przysługuje?
—
Kogo obejmuje obowiązek wdrożenia procedur sygnalisty w placówkach medycznych?
Zgodnie z art. 23 ustawy o działalności leczniczej (u.d.l.) oraz przepisami u.o.s. każda organizacja, w której pracuje co najmniej 50 osób, musi wdrożyć system obsługi zgłoszeń o nieprawidłowościach. Przy ustalaniu, czy dana placówka medyczna przekracza próg 50 osób, należy wziąć pod uwagę nie tylko pracowników etatowych, ale i:
· osoby zatrudnione w ramach umów cywilnoprawnych (np. tzw. „kontrakty” lekarskie),
· wolontariuszy i stażystów, jeżeli wykonują pracę w sposób ciągły,
· pracowników tymczasowych.
W praktyce oznacza to, że nawet placówki, które formalnie zatrudniają niewielu pracowników na etat, ale współpracują z licznymi lekarzami na umowach cywilnoprawnych czy z personelem kontraktowym, będą obowiązane do wdrożenia procedur chroniących sygnalistów.
—
Kto może być sygnalistą w podmiocie leczniczym?
Sygnalistą jest osoba, która zgłasza naruszenia prawa (w tym prawa unijnego i krajowego) związane z działalnością danej organizacji. Polskie przepisy (art. 4 u.o.s.) wprowadzają szeroki katalog osób uprawnionych do otrzymania statusu sygnalisty. W kontekście placówek medycznych należą do nich m.in.:
1. Pracownicy w rozumieniu Kodeksu pracy (w tym osoby zatrudnione na podstawie powołania, wyboru, mianowania czy spółdzielczej umowy o pracę).
2. Pracownicy tymczasowi – coraz częściej spotykani w szpitalach i przychodniach.
3. Osoby współpracujące na podstawie umów cywilnoprawnych (tzw. kontrakty), w tym lekarze prowadzący indywidualne praktyki lekarskie.
4. Przedsiębiorcy, którzy świadczą usługi na rzecz podmiotu leczniczego (np. lekarze świadczący usługi w ramach własnej działalności).
5. Wspólnicy i akcjonariusze placówki medycznej, zwłaszcza gdy działa ona w formie spółki prawa handlowego.
6. Członkowie organów osób prawnych (np. członkowie zarządu spółki, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej). Dotyczy to zarówno placówek publicznych, jak i niepublicznych.
7. Prokurenci (szczególna forma pełnomocnictwa, często spotykana w spółkach kapitałowych).
8. Osoby świadczące pracę pod nadzorem wykonawcy, podwykonawcy lub dostawcy (np. w firmach kateringowych, outsourcingowych itp.).
9. Praktykanci, stażyści, wolontariusze świadczący pracę w placówkach medycznych.
10. Funkcjonariusze służb i żołnierze, jeżeli pełnią służbę w strukturach podmiotów leczniczych (sytuacje raczej wyjątkowe).
11. Kandydaci do pracy (na etat czy w formie kontraktu), jeśli uzyskali informację o naruszeniu w trakcie rekrutacji.
12. Byli pracownicy lub byli współpracownicy, o ile informacja o naruszeniu pochodzi z czasu zatrudnienia/współpracy.
Ważne: Pacjent zgłaszający nieprawidłowości z reguły nie uzyskuje statusu sygnalisty, jeśli nie świadczy pracy ani nie pełni innej funkcji związanej z placówką medyczną.
—
Warunki uzyskania ochrony jako sygnalista
Aby osoba zgłaszająca naruszenie (tzw. raportująca) mogła skorzystać z ochrony przed działaniami odwetowymi, musi łącznie spełnić kilka warunków:
1. Informacja pozyskana w kontekście pracy – sygnalista dowiedział się o nieprawidłowości, wykonując pracę, praktykę czy inną działalność w placówce.
2. Dobra wiara (art. 6 u.o.s.) – osoba zgłaszająca ma uzasadnione podstawy sądzić, że informacje są prawdziwe i dotyczą faktycznego naruszenia prawa. Zgłaszanie w złej wierze (świadome podawanie fałszywych informacji) zagrożone jest surowymi sankcjami karnymi.
3. Właściwy kanał zgłoszenia – zgłoszenie powinno trafić przez jeden z dopuszczalnych kanałów:
o wewnętrzny (do wyznaczonej komórki/pełnomocnika ds. compliance w placówce),
o zewnętrzny (do Rzecznika Praw Obywatelskich lub właściwego organu),
o ujawnienie publiczne (w określonych sytuacjach, np. gdy grozi natychmiastowe niebezpieczeństwo lub brak reakcji ze strony organów).
—
Wyjątki: kiedy ochrona nie przysługuje?
Art. 5 u.o.s. przewiduje sytuacje, w których przepisy o sygnalistach nie mają zastosowania. Dla podmiotów leczniczych szczególnie ważne jest wyłączenie stosowania ustawy w odniesieniu do tajemnicy zawodowej. Jeżeli zgłaszający, przekazując informacje, narusza np. tajemnicę związaną z wykonywaniem zawodu medycznego, wówczas nie przysługuje mu ochrona.
Unijna Dyrektywa 2019/1937 mówi o „tajemnicy medycznej” (motyw 26), obejmującej poufne relacje między personelem medycznym a pacjentem. Polska ustawa posługuje się natomiast pojęciem „tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodów medycznych”, co rozciąga ochronę na wszystkie zawody medyczne. W efekcie lekarz, pielęgniarka czy farmaceuta nie mogą bezpodstawnie ujawniać poufnych danych pacjentów i jednocześnie powoływać się na status sygnalisty.
—
Podsumowanie
· Od 25.09.2024 r. placówki medyczne muszą dostosować się do nowych przepisów o ochronie sygnalistów, jeżeli zatrudniają (lub współpracują) z co najmniej 50 osobami.
· Status sygnalisty w podmiocie leczniczym przysługuje bardzo szerokiej grupie osób, w tym pracownikom, lekarzom na kontrakcie, wolontariuszom czy członkom zarządu.
· Osoba zgłaszająca musi kierować się dobrą wiarą i przekazać informację uzyskaną w ramach relacji zawodowej z placówką.
· Tajemnica zawodowa (tajemnica medyczna) stanowi kluczowe ograniczenie – nie można powoływać się na bycie sygnalistą, jeśli oznacza to naruszenie tajemnicy lekarskiej, pielęgniarskiej czy innej.
Dostosowanie procedur wewnętrznych do nowych wymogów oznacza szereg wyzwań organizacyjnych: stworzenie odpowiednich kanałów zgłoszeń, szkolenie personelu, a także wyznaczenie osób/komórek odpowiedzialnych za weryfikację i obsługę zgłoszeń. Wdrożenie rozwiązań zgodnych z u.o.s. jest jednak niezbędne dla bezpieczeństwa samej placówki (unikanie sankcji, zapewnienie transparentności) oraz dla gwarancji, że osoby zgłaszające realne naruszenia prawa będą objęte skuteczną ochroną.
